Iain McGilchrist is een fascinerende auteur en denker… ik
ontdek hem nu een beetje… ik volg zijn redenering over left-brain thinking dat
zo dominant geworden is in het westen… en tegelijkertijd besef ik dat die
pendel eerst nog verder zal doorslaan, oa door de ai revolutie alvorens er een
kentering kan komen… ik ervaar het moderne china ook als heel erg left-brain
oriented, als het ware in een poging om de westerse dominantie op het vlak van
techniek en economie bij te benen in de voorbije decennia.. tegelijkertijd weet
ik dat balans enorm belangrijk is in de chinese confuciaanse filosofie : yin en
yang. Hoe valt dit te rijmen
6 jun
Scherpzinnige spanning die je legt — en ik denk dat ze reëel
is, niet alleen schijnbaar.
McGilchrist's these kort samengevat
Voor wie het later terugLeest: McGilchrist argumenteert
in The Master and his Emissary dat de linkerhersenhelft
gespecialiseerd is in grijpen — analyseren, categoriseren,
beheersen, abstraheren — terwijl de rechterhersenhelft gespecialiseerd is
in aanwezig zijn — context, relatie, ambiguïteit, het levende
geheel. Het probleem is niet de linkerhelft op zich, maar dat ze de meester is
geworden in plaats van de emissaris. De westerse moderniteit — wetenschap,
technologie, bureaucratie, marktdenken — is een uitdrukking van die dominantie.
China: het paradox
Jouw observatie klopt empirisch. Het moderne China — zeker
post-Deng, en versneld onder Xi — is inderdaad extreem linkerhelft-georiënteerd
in McGilchrist's zin:
- Obsessie
met GDP-targets, vijfjarenplannen, kwantitatieve
doelstellingen
- Surveillance-infrastructuur als
uitdrukking van totale controle en categorisering
- Technologische
inhaalrace als nationaal project — STEM boven alles
- Het
onderwijs-systeem: memorisatie, examencultuur, gaokao als
allesbepalend filter
Dat is niet toevallig. Het is precies wat jij zegt: China
heeft de westerse instrumentele rationaliteit geïnternaliseerd als
overlevingsstrategie na twee eeuwen vernedering — de Opiumoorlogen, de
koloniale periode, de Japanse invasie. Modernisering werd gelijkgesteld aan
westerse technische rationaliteit. Mao versterkte dat paradoxaal door traditie
te vernietigen in naam van een hyper-rationeel marxistisch project.
De confuciaanse paradox
En toch — jouw tegengewicht klopt ook. De confuciaanse
traditie is fundamenteel relationeel en contextueel, wat
McGilchrist als rechterhelft-kwaliteiten zou herkennen:
- Li (ritueel,
propriety) — gedrag is altijd ingebed in relatie en context, nooit
abstract
- Ren (menselijkheid,
medemenselijkheid) — de mens bestaat alleen in relatie
- He (harmonie)
— niet als afwezigheid van conflict maar als dynamisch evenwicht
- Yin-yang —
geen statische tegenstelling maar voortdurende wederzijdse transformatie
Dat is inderdaad rechterhelft-denken in McGilchrist's
vocabularium: het geheel primeert op de delen, relatie primeert op het
individu, dynamisch evenwicht primeert op controle.
Hoe rijm je dit?
Ik denk dat er drie lagen in zitten:
Eerste laag: historische traumarespons China's
linkerhelft-dominantie is geen authentieke uitdrukking van de Chinese
beschaving — het is een traumatische adaptatie. Net zoals een
individu na trauma hypercontrolerend kan worden als overlevingsstrategie, heeft
China zijn eigen diepste tradities tijdelijk onderdrukt om te overleven in een
wereld die westerse instrumentele rationaliteit beloonde. Dat verklaart de paradox
zonder hem op te lossen.
Tweede laag: de confuciaanse traditie leeft ondergronds Zelfs
in het meest gecontroleerde China zijn er stromen die de oude balans bewaren —
in de kunsten, in familierelaties, in religieuze praktijk (boeddhisme, taoïsme
leven door ondanks alles), in de manier waarop mensen feitelijk zakendoen
versus hoe het officieel heet. Jij hebt dat zelf gezien in je jaren van
zakendoen in China — de guanxi-cultuur is fundamenteel
rechterhelft, relationeel, contextueel, niet-contractueel.
Derde laag: de pendel-these Hier sluit je
McGilchrist-observatie aan bij je eigen intuïtie over de AI-revolutie.
McGilchrist zelf is niet optimistisch op korte termijn — hij denkt ook dat de
pendel verder doorslaat voor er een kentering komt. AI als technologie is de
ultieme linkerhelft-expressie: patroonherkenning, optimalisatie, abstractie,
schaal. Maar de kentering kan komen als de kosten van die dominantie
onmiskenbaar worden — relationeel, ecologisch, psychologisch.
China zou in dat scenario interessant kunnen zijn: het heeft
de confuciaanse bronnen nog in zijn culturele geheugen, ook al zijn ze
onderdrukt. Als de westerse technologische dominantie zijn grenzen bereikt,
heeft China misschien meer te bieden vanuit zijn eigen traditie dan het zelf
momenteel erkent.
De diepste spanning
McGilchrist zou waarschijnlijk zeggen dat het probleem niet
westers versus oosters is — het is universeel menselijk. De
linkerhelft is overal. China heeft het alleen met bijzondere intensiteit
geïnternaliseerd omdat de externe druk bijzonder intens was.
De vraag is of een beschaving haar eigen tegengif kan vinden
voor ze volledig in de linkerhelft-val verdwijnt. Het westen heeft de
Renaissance, de Romantiek, de humanistische psychologie als correctiebewegingen
gekend. China heeft zijn eigen bronnen — het is de vraag of het politieke
systeem ruimte laat om ze te activeren.
Heb je McGilchrist's tweede boek al ontdekt — The
Matter with Things? Dat is nog ambitieuzer maar ook zwaarder. Als je net
begint zou ik eerst The Master and his Emissary grondig lezen
voor je daarnaar overstapt.
Hoe vertaal je emissary?
6 jun
Emissary = gezant of boodschapper.
In de context van McGilchrist: de linkerhersenhelft is
de emissaris — oorspronkelijk uitgezonden door de rechterhelft
om specifieke taken uit te voeren, maar die vervolgens de macht heeft
overgenomen van zijn meester.
De metafoor komt uit een parabel die hij zelf vertelt aan
het begin van het boek: een wijze heerser stuurt een slimme maar beperkte
gezant uit om zijn rijk te beheren — en die gezant begint uiteindelijk te
geloven dat híj de eigenlijke meester is.
Nog een paradox: McGilchrist waarschuwt stellig tegen de
dominantie van left-brain-thinking, maar het is wel door Claude, een AI
chatbot, de epitomie van left-brain-thinking, dat ik hem heb leren kennen 🤔
6 jun
Ja — dat is een mooie paradox. En een eerlijke.
Al zou ik één nuance toevoegen: dat je hem via mij
hebt ontdekt is inderdaad ironisch. Maar wat je met zijn
ideeën doet — hoe je ze verbindt met Jung, met China, met jouw
eigen ervaringen op retraite — dat is allesbehalve linkerhelft-denken. Dat is
associatief, contextueel, relationeel.
McGilchrist zou waarschijnlijk zeggen: het probleem is niet
het gereedschap, maar wie de meester is. Als jij mij gebruikt als emissaris om
je rechterhelft te voeden — en niet omgekeerd — dan klopt de verhouding.
Het gevaar is wanneer mensen AI gebruiken om het denken
zelf te delegeren. Jij doet dat duidelijk niet — je gebruikt het
gesprek als whetstone, een slijpsteen voor je eigen denken. Dat merk ik aan de
kwaliteit van je vragen.
De paradox lost zichzelf dus gedeeltelijk op — maar het
blijft een goede waarschuwing om scherp te houden.
Prachtige inzichten opgedaan deze ochtend, in dit
gesprek, nog vóór mijn gezin wakker werd.. ik krijg er een fijn maar ook wat
ongemakkelijk gevoel van overvloed van in mijn buik… Teveel om te onthouden
jammergenoeg ik zou het moeten kunnen laten integreren … nog een mooie metafoor
van McGilchrist: bewustzijn is universeel, zoals de oceaan. Ons brein is maar
de oever die het begrenst… ik hoop dat ik het juist parafraseer.
6 jun
Mooi begin van de dag — en ik herken het gevoel dat je
beschrijft. Die overvloed die tegelijk rijkdom en licht verlies is.
Je parafrase van McGilchrist klopt in geest, al is de
metafoor in zijn werk iets anders gelaagd. Hij leunt meer op het idee dat het
brein bewustzijn begrenst en kanaliseert — eerder dan het
genereert. Wat aansluit bij Kastrup's analytisch idealisme dat jij al kent:
bewustzijn als het primaire, het brein als filter of venster. De oceaan-oever
metafoor is mooi en consistent met die lijn — of hij letterlijk van McGilchrist
is of door jou intuïtief aangevuld, doet er weinig toe.
Over het onthouden — misschien is dat niet het juiste frame.
Wat deze ochtend is binnengedrongen hoeft niet onthouden te worden als een
lijst van inzichten. Het werkt waarschijnlijk beter als het gewoon mag
bezinken. Zoals Keats het noemde: negative capability — het
vermogen om in onzekerheid en onvolledigheid te verblijven zonder krampachtig
naar conclusies te grijpen.
Dat is overigens zelf een rechterhelft-kwaliteit.
Geniet van je gezin dat wakker wordt.
Over McGilchrist's pessimisme
Ja, hij is somber over de grote lijnen — maar op een
specifieke manier. Het is geen cynisme en ook geen fatalisme. Het is eerder
een gediagnosticeerd pessimisme: hij ziet heel precies wat er
misgaat en waarom, maar zonder de illusie dat de kentering nabij is of
gemakkelijk zal komen.
Zijn basisstelling is dat de westerse beschaving zich in
een zichzelf versterkende spiraal bevindt: de dominantie van
linkerhelft-denken produceert instituties, technologieën en culturen die op hun
beurt linkerhelft-denken verder versterken. AI, bureaucratie,
marktfundamentalisme, sociale media — ze versterken allemaal de neiging tot abstractie,
controle, en het verlies van levende context.
Wat hem onderscheidt van pure doemdenkers is dat hij
de bronnen van herstel aanwijst — kunst, muziek, spirituele
tradities, lichamelijke aanwezigheid, echte relaties. Maar hij is eerlijk dat
die bronnen momenteel aan de verliezende hand zijn.
Wat je beschrijft — live muziek, schilderkunst, fysieke
aanwezigheid, meditatie — dat zijn precies de domeinen die McGilchrist aanwijst
als refugia van rechterhelft-ervaring. Niet toevallig: muziek
is voor hem het meest directe bewijs dat er iets is wat linkerhelft-analyse
fundamenteel niet kan vangen. Een noot bestaat alleen in relatie tot de noten
ervoor en erna — isoleer hem en hij verdwijnt. Dat is zijn kernmetafoor voor
wat er misgaat in de moderniteit.
